مدیریت | عضویت امروز: ۱۳۹۸ جمعه ۲۴ آبان
نشست هنرمتعالی

  



مشروح اخــــبار
ارسال به دوستان  نسخه چاپی
پایگاه هنر متعالی:
 مصاحبه با حجت الاسلام بابانیا در مورد فیلم محمد رسول الله
ساخت آثاری مثل فیلم حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم به خوبی جنبه‌ی رحمانی ایشان را به تصویر کشیده است. ما باید در مقابل هجمه‌ی فرهنگی و ضددینی دشمن فعالیت‌هایی داشته باشیم و میدان را خالی نگذاریم که آن‌ها هر چه که بخواهند به جوانان کشورهای اسلامی و غیر اسلامی تلقین نمایند.
به عنوان اولین سؤال لطفاً نظر اسلام را در مورد هنر و ماهیت آن توضیح دهید.

بسم الله الرحمن الرحیم. ضمن عرض سلام و خسته نباشید خدمت شما. اولاً اگر معنای لغوی هنر را بدانیم بسیار به ما کمک خواهد کرد. هنر در لغت به معنای علم و معرفت است. وقتی که با دقت در ادبیات فارسی نگاه می کنیم ریشه‌های این لغت را می‌یابیم.
البته ما باید هنر را ابتدا در عالم خلقت ببینیم. وقتی خداوند متعال عالم هستی و انسان را خلق کرد فرمود «فتبارک الله احسن الخالقین» یعنی خداوند متعال این هنر و این زیبایی را در این عالم خلقت دارد نمایش می‌دهد. این هنر در اسلام هم نمود روشنی دارد. شما تمام زیبایی ها را در اسلام می‌توانید مجسم کنید و لذا ائمه ما به زیبایی تأکید داشتند. برای مثال خدمتتان عرض می‌کنم. می‌فرمایند انسان برای این‌که آرامش داشته باشد و بتواند به این عالم طبیعت فکر کند باید خضراء و سرسبزی را ببیند تا این‌که این زیبایی‌های موجود در عالم است را مورد توجه خاص قرار دهد. و لذا دین مبین اسلام به هنر اهمیت زیادی داده است.
هنر را باید تقسیم کرد؛ هنر را باید در کجا دید؟ در قلم؟ در نقاشی؟ در فیلم؟ در نگاه کردن و رفتار؟ هنر را باید در عالم خلقت پیدا کرده و هر کدام از این آیات و نشانه‌ها، هنر خداوند است که به نمایش در آمده است و ما می‌توانیم از آن درس بگیریم.
الآن در عرف مطرح است که برخی از هنرها را با نام هنر اسلامی می‌شناسند، مثل آن‌چه که معماری اسلامی نامیده می شود. آیا هم‌چین عبارتی درست است و آیا هنر اسلامی در واقعیت وجود خارجی دارد؟

بله. هنر اسلامی داریم. شما مثلاً استاد فرشچیان را ببینید. می‌آید یک نقاشی فوق‌العاده می‌کشد. این را باید هنر اسلامی دانست. البته در طول تاریخ داریم که «چون غرض آمد هنر پوشیده شد، صد حجاب از دل به سوی دیده شد»؛ معنایش این است: «غرض» یعنی کینه، حسادت و بخل. انسان وقتی اثر و ساخته‌ی کسی را می‌بیند نباید با غرض و دید منفی به آن نگاه کند. برای این‌که عالم هستی را باید این گونه دید.
در روایت داریم شخصی به رسول مکرم اسلام صلی الله علیه و اله وسلم رسید. عمدی یا غیرعمدی به جای السلام علیک با حرف رکیک و زشتی برخورد کرد. گفت: السام علیک. اصحاب ناراحت شدند و خواستند آن آقا را تنبیه کنند اما پیغمبر اجازه ندادند. درحالی که بنده‌ی خدای دیگری آمد و تا رسید گفت السلام علیک یا رسول الله السلام علیک یا حبیب الله. این‌جا برای اصحاب سؤال پیش آمد که چرا این دو نفر این دو نوع برخورد متفاوت را با رحمت للعالمین داشتند. پیامبر به ایشان فرمودند: چون آن آقا خودش را در آئینه چنین می‌بیند، دیگران را هم همین می‌بیند و نفر دوم چون در آئینه خودش را زیبا می‌بیند، لذا دیگران را هم زیبا می بیند. نگاه خیلی مهم است. چون غرض آمد هنر پوشیده شد. وقتی انسان می‌‌خواهد هنر را ببیند آن غرض‌ها و کینه‌ها و حسادت‌ها را باید کنار بگذارد و واقعاً به عنوان یک نقاد آن فیلم یا نقاشی یا هر اثر هنری دیگر را بررسی و نقد کند. این زیبا می‌شود. این زیبایی و حس زیبائی‌شناختی در وجود انسان هست. لذا به طور کلی هنر اسلامی وجود دارد. آیا در تاریخ اسلام، روایات و احادیث و هم‌چنین احکام شریعت مقدس اسلام مواردی وجود دارد که بتوان بوسیله‌ی آن‌ها وجود حس زیبائی شناسی در دین را تأیید و اثبات کرد؟ آیا مصداق مشخصی وجود دارد؟
در اسلام موارد متعددی برای اثبات این مدعا وجود دارد. شما سفارشات اسلام را در مورد رعایت ظاهر ببینید. چقدر سفارش شده است که مسلمان باید مرتب و معطر و پاکیزه باشد! دین ما در این مسائل بسیار دقیق و حساس است. اگر حس زیبائی‌شناسی در دین ما مطرح نبود قرآن و ائمه علیهم‌السلام این همه دستورات مختلف را مطرح نمی‌کردند. زن مظهر جمال الهی است. ببینید در مورد او تأکید می شود که آرایش او برای شوهرش باشد. یعنی حس زیبایی‌شناسی دارد اما تحت شرایط و قیدهای مشخص و منطقی. مثلاً می‌گوید مرد انگشتر دستش کند، طلا حرام است برای او ولی عقیق و فیروزه دستش کند. علاوه بر توجه دقیق به زیبایی توجیه علمی هم دارد. هنر و زیبایی را انسان هم در وجود خودش و هم در طبیعت به وضوح می‌بیند و لذا اسلام عزیز ما هم کاملاً به آن توجه دارد و سفارش‌های فراوان در این زمینه وجود دارد و در احکام و دستورات کاملاً جنبه‌ی هنری و زیبایی شناختی آن نیز تمهید شده است.
پیامبر دیدند خانمی آمده و شکایت کرده که همسر من از لحاظ مالی وضعش خوب است اما متأسفانه در خانه نسبت به خانواده‌اش اهمیت نمی‌دهد؛ یعنی وضع منزلش خوب نیست. علی رغم این که پول دارد اما نگاه زیبا ندارد. خوب چرا وقتی سرمایه داری به وضع خانه‌ات نمی رسی. دیوار را گچ کن یا رنگ بزن، کاغذ دیواری کن. این بسیار مهم است.
برداشت من از صحبت‌های شما این بود که هنر اسلامی و حس زیبائی‌شناسی در دین مبین اسلام کاملاً مشهود است. حس می‌شد که در بیان وجود قیود، طعنه‌ی پنهانی به هنر در غرب و با تعاریف غربی نیز داشتید.

در غرب می‌گویند تمتع جنسی باشد، تمتع ظاهری باشد اما تمتع معنوی معنا ندارد و نیست. این ها چون از مسیر خارج شده‌اند بعداً با چالش‌های خاصی مواجه می شوند و شده‌اند. خداوند انسان را خلق کرد و زیبایی هنر در این است که وقتی انسان را می بینیم آن‌گونه باشد که هست. او انسان است و نه حیوان، باید پوشش مناسب خودش را داشته باشد. این هنر است. پوشش مناسب هنر است.
مقام معظم رهبری جمله‌ای فرمودند: «امروز بیشترین ضربه‌های که ما داریم می‌خوریم از کارکرد هنر است!» یعنی هنر اگر خوب عمل کند ما می توانیم جامعه‌ی خوب و سالمی داشته باشیم. نقش و اهمیت بزرگی دارد و الا اگر هنر از آن‌چه که باید باشد، خارج شود، چالش‌های بسیار بزرگی را برای جامعه ببار می‌آورد. به نظر شما مصداق رهبری از لفظ هنر در این بیان چیست؟ آیا منظور همان خط و نقاشی و سینما و معماری و... است؟ یا منظور چیز دیگری است؟ این ها همه درست است. یک مصداق آن سینما است. اگر سینماگران ما واقعاً تعبد را داشته باشند، حس انقلابی بودن و ایرانی بودن و اهتمام به حفظ ارزش‌ها را داشته باشند خوب می توانند بهترین فیلم‌ها را بسازند و بیشترین اثرها را در جامعه داشته باشند و مخاطبین فراوانی داشته باشند.
هنر فقط البته محدود در این مواردی که در عرف به عنوان هنر شناخته می‌شود نیست. هنر خوب سخن گفتن، هنر تربیت فرزند، هنر برخورد و ارتباط با دیگران، هنر خوب دیدن و... همین عبارات را مقام معظم رهبری در بیان دیگری آورده‌اند که «هنر بهترین وسیله برای انعکاس مفاهیم و مسائل است.» و در تمام ابعاد زندگی جاری است. وقتی می خواهی سخن بگویی باید هنرمندانه سخن بگویی و مخاطب و شرایط را بشناسی و... شما در طول تاریخ نگاه کنید و برخورد هنرمندانه‌ی مردان خدا با مسائل را ببینید. شما هنر عباس را کجا می‌بینید؟ در تمام لحظات زندگی او. هنرمندانه زندگی کردن را باید از این افراد یاد گرفت. اما هنر اصلی او در کربلا و وقتی دید بچه‌ها تشنه‌اند گل کرد. باید برود آب بیاورد. هنر یک ایثارگر این است که آب را روی آب بریزد.
فیلم حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم را قطعاً دیده‌اید. دید کلی شما نسبت به ساخت این فیلم چیست؟

فیلم حضرت محمد صلی الله علیه و آله وسلم به نظر من بسیار عالی بود. واقعاً آقای مجیدی خوب کار کرده‌اند و من یک بار فیلم را دیدم اما به نظرم چند بار دیگر هم اگر ببینم برایم جذاب و دیدنی خواهد بود. چون شنیدن کی بود مانند دیدن. وقتی صحنه‌هایی که در تاریخ اسلام اتفاق افتاد مثل حمله‌ی ابرهه در سال عام الفیل را می‌بینیم بسیار جالب و تماشایی است. از طرفی بچه‌های ما امروز تغییر کرده‌اند. به بچه ده بار بگویی این کار را بکن یا این کار را نکن فایده‌ای ندارد. باید به صورت‌های دیگری مفاهیم را در ذهن او جای داد و یکی از این ابزارها تصویر و سینما است. وقتی چنین مسئله‌ی تاریخی‌ای را می‌بیند در ذهن او می‌ماند و از این لحاظ اثرات ماندگار و فوق العاده‌ای دارد. به نظر من و به طور کلی فیلم بسیار خوب بود.
بحثی که بین برخی از اهالی هنر مطرح است نمایش وجه رحمانی و رحمة للعالمین بودن پیامبر اکرم صلی الله علیه و آله وسلم است. هر چند که فیلم وارد مراحل بعدی زندگی پیامبر از جمله اتفاقات پس از بعثت نشده، به نظر شما تا چه حد در این زمینه موفق بوده است؟ علی الخصوص در مورد نسل جوان ما که برخی از آن‌ها فریب اطلاعات غلط مبلغان دروغین سایر ادیان و مذاهب را خورده و به طمع راحتی و آزادی بیشتر و احساس فزونی بروز جنبه‌ی رحمانیت خداوند در سایر ادیان و مذاهب به آن‌ها گرایش پیدا می‌کنند.
در قرآن می خوانیم: «و ما ارسلناک الا رحمة للعالمین» و «فبما رحمةٍ من الله لنت لهم و لو کنت فظاً غلیظ القلب لا نفضوا من حولک»؛ پیامبر صلی الله علیه و آله و سلم رحمة للعالمین است. چند سال پیش که مؤسسه شارلی ابدو به ساحت مقدس پیامبر اسلام توهین کرد من در مصاحبه‌ای گفته بودم «کی شود دریا ز پوز سگ نجس، کی شود خورشید از پُف منطمس» شما نگاه کنید دریا با پوز سگ یا قطره‌ای نجاست نجس می‌شود؟ نه. آیا اگر شما به سمت خورشید پُف کنید از نور آن کم می‌شود. لذا این جاست که آن‌ها خواستند چهره‌ی زیبای پیامبر اسلام که صفات جمال و جلال خداوند در آن متجلی است و اشرف مخلوقات و کائنات است مخدوش کنند، اما مشخص شد که با ساختن چنین جریاناتی آن‌ها خود را بیشتر رسوا می‌کنند و ساخت آثاری مثل فیلم حضرت محمد صلی الله علیه و آله و سلم به خوبی جنبه‌ی رحمانی ایشان را به تصویر کشیده است. ما باید در مقابل هجمه‌ی فرهنگی و ضددینی دشمن فعالیت‌هایی داشته باشیم و میدان را خالی نگذاریم که آن‌ها هر چه که بخواهند به جوانان کشورهای اسلامی و غیر اسلامی تلقین نمایند.
هر کسی که این فیلم را دیده است و من با او صحبت کرده‌ام شیفته‌ی آن شده است و نه تنها عاشق فیلم که عاشق حضرت محمد صلی الله علیه و اله و سلم شده است. لذا قطعاً فیلم اثرگذار بوده است.
در ادبیات اهالی سینما معمولاً یکی از عوامل موفقیت فیلم را در مازاد فروش فیلم از هزینه‌ی آن بیان می کنند. می‌گویند فیلم به لحاظ گیشه موفق بود یا نبود. این فیلم به عنوان پرهزینه‌ترین فیلم تاریخ سینمای ایران شناخته شده است. با توجه به این‌که فیلم به احتمال زیاد محدودیت‌هایی برای پخش در خارج از کشور خواهد داشت و احتمالاً فروشی کمتر از هزینه‌اش داشته باشد، آیا کیفیت و اثر ذهنی فیلم آن‌قدر خواهد بود که چنین هزینه‌ای را توجیه نماید؟

از نظر بودجه و خرج‌کرد کارشناسان باید نظر بدهند. بنده به عنوان مبلغ به فیلم نگاه می‌کنم. این‌که فیلم چقدر از هزینه‌اش را برمی‌گرداند احتمالاً به عوامل زیادی مربوط است و از حیطه‌ی دانش من خارج است اما به لحاظ کیفیت فیلم بسیار خوب و عالی است. من از کسی شنیدم که ایشان از مقام معظم رهبری نقل می‌کردند که اگر فرصت باشد دوست دارم دوباره فیلم را بشینم و ببینم. لذا قطعاً فیلم اثرگذاری بالایی دارد. وقتی شما سپاه ابرهه را می‌بینید، صحنه را می‌بینید، سجیل را می‌بینید که می‌آیند و سنگریزه‌ها را پرتاب می‌کنند روی سپاه ابرهه و... این خودش بسیار اثرگذاری بالایی دارد. دیدن یک چنین جریانی که فوق تصور مادی بشر است بسیار اثرگذار خواهد بود. پیامبر ما برای ما بسیار ارزش دارد. هر‌چقدر هم برای این فیلم خرج شده باشد در مقابل ارزش ایشان چیزی نیست. هرچقدر هم برای ایشان و معرفی ایشان و معرفی دین خرج کنیم باز کم خرج کرده‌ایم. ما باید دین اسلام را رواج دهیم. علامه امینی فرمود که وقتی ما در مورد غدیر خم کوتاهی کردیم با مشکلات زیادی مواجه شدیم. اگر غدیر خم را ما مثل واقعه‌ی عاشورا زنده نگاه می‌داشتیم الآن با این همه مشکل مختلف مواجه نبودیم. الآن هدف ما از زنده نگه داشتن حادثه‌ی عاشورا و تلاش در این راه چیست؟ زنده نگه داشتن اسلام است، خوب در رأس آن کیست؟ پیغمبر است دیگر. اسلام بدون پیغمبر و پیغمبر بدون اسلام بی‌معنا می‌شود. لذا هرچقدر خرج کنیم باز کم است. البته باید چارچوب وجود داشته باشد و نباید در این زمینه اسراف شود، به طوری که به سایر جنبه‌های زندگی مردم و جامعه لطمه زده شود و باید در ضمن حفظ این چارچوب کیفیت فیلم را در حد امکان بالا برد تا مخاطب بیشتری جلب آن شوند.
پیرزنی را من بعد از تماشای فیلم دیدم که می‌گفت: من در تمام طول عمر خودم چنین تصاویری ندیده بودم و می‌گفت که دوست دارم دوباره ببینم فیلم را. این یعنی چه؟ یعنی فیلم اثرگذاری بالایی داشته است.
در مورد آن‌چه که در تاریخ مورد اختلاف است، چه توصیه‌ای به کارگردانان و فیلم‌سازان دارید؟

اختلاف سه قسم است؛ اختلاف عقیده‌ای، نظری و سلیقه‌ای. یکی کافر است و یکی مسلمان؛ این می‌شود اختلاف عقیده‌ای. یک مرجع تقلید نظری دارد و مرجع دیگر نظر دیگری دارد؛ این می‌شود اختلاف نظری و اختلاف سلیقه‌ای هم که مشخص است.
اگر اختلاف نظری است و می‌شود آن را تلفیق کرد باید این کار صورت بگیرد که دشمن از اختلاف‌ها سوءاستفاده نکند. مقام معظم رهبری هم تأکیدات فراوانی در مورد اتحاد و انسجام و وحدت دارند. نباید فیلمی ساخت که برود خارج از کشور و مردم را علیه ایران بشوراند. ما می‌خواهیم فرهنگ اسلام را رواج دهیم. می‌خواهیم مخاطب را جذب کنیم اما در حین این کار باید توجه به حقیقت باشد؛ که این حقیقت میان مذاهب اسلامی مشترک است و باید اختلافی که ضربه به اسلام و جامعه و ولایت می‌زند را مد نظر قرار داد و به آن توجه داشت.
کدام قسمت‌های فیلم روی شما تأثیر بیشتری داشت؟

نمی‌توان روی بخش خاصی از فیلم دست گذاشت. از لحظه‌ی تولد آقا رسول الله انسان به وجد می‌آید و به گریه می‌افتد و نمی‌تواند خود را کنترل کند. قضیه‌ی ابرهه و شکستن بت و این‌که رحمت پیامبر شامل حال آن مردم شد. نمی‌توان روی قسمت خاصی از فیلم دست گذاشت. سراسر آن دیدنی و جذاب است.
در پایان اگر نکته‌ی قابل ذکری هست می‌شنویم.

امام علی علیه‌السلام در نهج‌البلاغه می‌فرمایند: «قلب الحدث کالارض الخالیه ما القی فیها من شیء قبلته»؛ فکر و ذهن و قلب بچه مانند زمین خالی و آماده است، بکر است. شما سعی کنید همان‌‌طور که زمین را شخم زده و آماده کرده‌اید و در آن بذر می‌پاشید، در ذهن کودک و نوجوانتان هم بذر بپاشید. این بذر چیست؟ همین نماز و روزه و اسلام و رحمت و رحمانیت و خلق نیکو است. وقتی در کتاب درسی‌اش می‌خواند که پیامبر با فلان بچه این‌گونه رفتار کرد، این‌گونه پیامبر به دنیا آمد، پدرش را از دست داد، مادرش را از دست داد، پیامبر.... این‌ها همه را می‌خواند خوب است و اثر دارد اما وقتی این را در فیلم می‌بیند؛ لحظه‌ی تولد ایشان را می‌بیند، رأفت و مهربانی و مهرورزی ایشان را با چشم درک می‌کند قطعاً اثرگذاری بیشتری دارد. لذا توصیه اکید می‌کنم که پدر و مادرها همراه تمامی اعضای خانواده بروند و این فیلم را ببینند. «یا ایها الذین آمنوا قو انفسکم و اهلیکم نارا...» پدر و مادر مسئولیت سنگینی دارند. «از سوادآموز ما هم یاد باد، کو (که او) به ما خواندن، نوشتن یاد داد؛ از پدر گر قالب تن یافتیم، از معلم جان روشن یافتیم»؛ معلم ما بعد از خداوند متعال پیامبر عظیم‌الشأن اسلام است. این نمایش و دیدن و رؤیت اثرگذاری زیادی روی کودک دارد.
در قرآن داریم که «ان السمع و البصر و الفؤاد کل اولئک کان عنه مسئولا»؛ خداوند چرا سمع را بر بصر مقدم داشت. چون بچه در شکم مادر می‌شنود اما بصر ندارد. پا به عرصه‌ی جهان که می‌گذارد اشیاء را هم می‌بیند. حالا چقدر خوب است که او چهره‌ی معنوی و دلربای پیامبر را ببیند و در ذهن او مکارم اخلاقی ایشان نقش ببندد. در پایان از شما و همکارانتان تشکر می‌کنم. ان شاالله که بتوانیم وظیفه‌ی خودمان را نسبت به اسلام و انقلاب و ارزش‌ها و شهدا ادا نماییم.
تهیه و تنظیم: سایت هنر متعالی
تاريخ: ۱۳۹۴/۹/۸

کلیه حقوق سایت متعلق به هنر متعالی می باشد.
کپی برداری از مطالب سایت با ذکر منبع بلامانع است.